CEVAP: İslâm hukukuna göre herhangi bir yöne vakfedilmiş olan bir şeyi satmak ve satın almak caiz değildir. Sünnet, bunu yasakladığı gibi icmâ'-ı ümmet de bunu yasaklamıştır. Bu hususta ihtilâf yoktur. İbn Örner (ra.) şöyle diyor Ömer (ra.) (Ravinin babası) Hayber arazisinden kendisine bir tarla isabet etti. Bunun üzerine Hazreti Peygamber'e (sa.) gidip tarla için kendisiyle istişarede bulunup dedi ki: “Ey Allah'ın Resulü! Hayber arazisinden bana bir tarla düştü. Şimdiye kadar ondan daha değerli bir şey elime geçmemiştir. Hakkında ne buyurursunuz?é Hz. Peygamber (sa.) buyurdu ki: “İstersen onu haps -vakıf- edip tasadduk edersin.” Bunun üzerine Hz. Ömer (ra.) satılmaması, hibe edilmemesi ve miras olarak kalmaması üzerine tasadduk etti. Fakirlere, hürriyete kavuşmak maksadıyla efendileriyle mükâtebe akdini yapmış kölelere, mücahidlere, yolda kalmış olan kimselere, misafirlere verilmek üzere vakıf etti. “Ona bakan kimsenin normal olarak ondan yemesinde beis yoktur. Yalnız ondan mülk edinemez” (Tirmizî). Vakıf edilen malın satılması ve satın alınmasının caiz olmadığında ittifak vardır. Ancak vakıf edilen maldan istifade edilemeyecek bir duruma gelirse -bir tarlanın şehrin ortasında kalması gibi- Hanefi ile Hanbeli mezheblerine göre daha iyisiyle değiştirilmesi caizdir. Çünkü vakfın gayesi vakıf edilen yöne yardım sağlamaktır. Faydası olmadığı halde onu tutup haps etmenin mânâsı yoktur. Hülâsa; Hanefî ile Hanbeli mezheplerinin ileriye sürdükleri mesele hariç vakıf edilen mal ne satılır, ne alınır. Şayet herhangi bir sebebden dolayı birisinin elinde vakıf malı bulunsa mümkün ise onu esas sahibine iade etsin. Mümkün değilse kirası ne kadar tutarsa vakıf edilmiş yöne versin veya harcasın.

 

CEVAP: Vârisler, âkil, baliğ olup izin veya rızalarını ifade eden belli emareler bulunurken hacca gidilmiş veya evlilik olmuş ise bir hak talebinde bulunamazlar. Fakat izin veya rızalarını ifade eden emare bulunmaz veya hacca giderken ve evlenirken âkil ve baliğ değillerse haklarını talep edebilirler.

 

CEVAP: Vakfın meşruiyetine dâir Kurân-ı Kerîm'in açık bir nassı yoktur. Ama onunla ilgili çok hadis varid olmuştur. Ezcümle Peygamber (sa.) şöyle buyuruyor "Adem oğlu ölürse üç şey hariç ameli kesilir (sonu gelir); devam eden sadaka, kendisinden faydalanılan ilim ve kendisine dua eden sâlih evlatdır". Cumhûr-ı ulema, devam eden sadakadan maksadın vakıf olduğunu söylüyorlar. Hz. Ömer'e (ra.) Hayber arazisinden bir tarla verilmişti. Bunun üzerine Peygamber'e (sa.): “yâ Resûlullah! Bu tarlaya ne yapayım” dedi. Peygamber (sa.) buyurdu: “İstersen onu vakfetmek suretiyle sadaka olarak ver.” Bunun üzerine Hz. Ömer ne satılacak ne hibe edilecek ne miras olacak şekilde onu tasadduk etti ve İslâm'da ilk vakfedilen şey bu oldu.

 

CEVAP: Bu zamanda kurulan vakfın İslâmî olup olmadığını anlamak için İslâmî vakfın tarifini yapıp ne olduğunu anlatıp sonra kurulan vakfın durumunu anlayabiliriz. İslâmî vakfın tarifi şöyledir Kendisinden istifâde edilebilen ve devam eden menkul veya gayri menkul bir mülkü, bir hayır cihetine tahsis etmektir.

Bu tarifin göze çarpan üç kaydı vardır:

1- Vakfedilen nesnenin akar, bağ, bahçe ve hayvan gibi devam eden bir şey olmasıdır. Para, sabun, gıda maddeleri gibi, kullanmakla tükenen şeylerin vakfı sahih değildir. Vakfedildiği takdirde teberru ve sadaka sayılır.

2- Vakfın muvakkat değil, ebedî olarak tahsis edilmesidir. Bir tarla veya bir bina beş veya on seneliğine vakfedilirse vakıf sahih sayılmaz.

3- Vakfedilen cihet, cami, medrese ve köprü gibi İslâm ve vatana hizmet eden bir hayır müessesesi olmalıdır. Binaenaleyh, İslâmiyet’e ve vatana zarar veren, müslümanların inancını sarsan müesseselere bir şey vakfetmek haramdır.

Mesela, sefâhet ve ahlâksızlığı neşreden bazı yayın organları vakıf kurmuşlar. Kurucuların gayesi hayra hizmet değil, işret ve aşırı menfaat sağlamaktır. Gayelerine erişebilmek için her türlü sefâhet ve ahlâksızlığı basamak olarak kullanmaktadırlar. Böyle bir müesseseye yardım etmenin ne kadar vebal olduğunu izah etmek icâp etmez. Bir vakfın İslâmî olup olmadığını anlayabilmek için onu İslâmî ölçülerle ölçmek gerekir. İslâm'a hizmeti varsa, dine ve vatana zarar vermiyor ise İslâmî'dir; yoksa İslâmî değildir. Ona yardım etmek de haramdır. Ayrıca bir vakıf müessesesine verilen para ile tarla ve bina gibi bir şey satın alınırsa o vakıf sayılmaz ve maslahata binaen satılabilir.

 

CEVAP: Fukara, cami. medrese gibi devam eden bir şey üzerine değil de Zeyd gibi sonu gelen bir cihete yapılan vakıf sahihtir. Zeyd vefat ettikten sonra Şafiî mezhebine göre vakıf, miras gibi Zeyd'in varislerine vakıf olarak intikal eder. Ne satılır ne hibe edilir. Hanefi mezhebinde ise racih kavle göre vakıf vakfın varislerine intikal eder.

 

CEVAP: İmam Azam, İmâm Şafiî ve İmâm Muhammed'e göre böyle bir şartla yapılan vakf sahih değildir. Abu Yusuf a göre sahihtir. Hanefi mezhebinde müftabih Abu Yusuf un kavlidir. Yalnız başkasına ne kiraya, ne de kendisine vakfedilenden başka bir kimseye ücretsiz verilebilir.

CEVAP: Yıkılan caminin sahibi -yaptırıp vakfeden- belli ise hayatta olduğu takdirde kendisine, yoksa varislerine intikal eder. Şafiî mezhebine göre ise cami yıkılırsa da kıyamete kadar cami olarak kalacaktır. Ve onda hiçbir surette tasarruf yapılamaz. Çünkü cami yıkılsa da arsasında namaz kılmak mümkündür. Ayrıca ileride yeniden caminin tamiri mümkündür.

 

CEVAP: Sergiden veya ağaçtan istifade edilmediği takdirde racih kavle göre çürümektense caminin bazı ihtiyaçlarını karşılamak gayesiyle onu satmak daha doğrudur.

 

CEVAP: Mevkufun aleyh, camii, medrese, köprü gibi mükellef olmayan bir şey veya fukara ve ulema gibi muayyen bir şahıs değil, bir cihet ise vakfın mahsulü zekâta tâbi olan şeylerden olsa da muhatap olmadığı için zekâtı verilmeyecektir. Fakat mevkufun aleyh, muayyen bir kimse olursa vakfın mahsulü zekâta tâbi olan şevlerden olduğu takdirde zekâtı verilecektir.

 

CEVAP: Bir kimse “şunu camii veya medrese olarak vakf ettim” demeden bir camii veya medrese inşa ederse o camii veya medrese vakıf sayılmaz. Yaptıranın mülküdür. Ancak “şunu camii veya medrese olarak vakf ettim" dediği takdirde mülkünden çıkıp vakıf olmuş olur. Çünkü vakıf için siğa rükündür.

 

CEVAP: Ölüleri ziyaret etmek sünnettir. Peygamber (sa.) şöyle buyuruyor: "Ölüleri ziyaret ediniz, çünkü onlar size âhireti hatırlatırlar." Ancak ölü ne kadar salih olursa olsun ona bir şey vakf etmek sahih değildir. Ziyaretçilerin çok olması durumu değiştirmez.

 

CEVAP: Yüce dinimize göre dükkân ve ev gibi yerlerin normal olarak aylık ücreti ne ise kiraya verileceğinde o ücretle verilmesi gerekir. Şahıs malı ile vakıf malı arasında fark yoktur. Mesela, kiralık şeyin normal olarak fiyatı beş bin ise, mütevellinin yedi bine vermesi veya kiracının üç bine zorla oturması günahtır. Vakıf malı olduğu için fırsat telakki edip ucuz bir fiyatla onu işgal etmek haramdır. Böyle bir durum olur, hükümet müdahale ederse ne âlâ; yoksa mahalle halkı meşru olmayan bu durumu değiştirmek için müdahale etmek zorundadır. Hatta kiracı geçmiş yılların ücretini de telâfi edecektir. Ama normal olarak birisi bir vakıf dükkanı, beş seneye kadar kiraladı, sonra dükkan rağbet kazandı, şimdi kiraya verilecek olsa daha fazla getirse de mütevelli hiçbir talebde bulunamaz. Çünkü kiralandığı zaman kira ücreti normaldi.

 

CEVAP: Gerçekten vakıf olan tarla şehrin içinde veya kenarında kalmış ve ondan istifade edilmez bir hale gelmiş ise daha iyi bir tarla ile değiştirmek Hanefi mezhebine göre caizdir. Çünkü vakfın gayesi vakfedilen cihete yardım sağlamaktır. Hiç faydası olmayan vakıf tarlasını olduğu gibi tutmak manasızdır. Fakat Şafiî mezhebine göre vakfın değiştirilmesi hiçbir surette caiz değildir.

 

CEVAP: İslâm hukukuna göre hayırlı bir yöne vakfedilmiş olan bir şeyi satmak veya satın almak diğer kitaplarımızda da açıkladığımız gibi, caiz değildir. Yalnız vakıf mütevellisi artan vakıf geliriyle ev veya tarla gibi bir şey satın alırsa alınan bu şeyler vakıf sayılmadığından onları geri satmak da caizdir. Yine vakıf yararına ticarette bulunmak ve alışveriş yapmak da caizdir. Zamanımızda Türkiye'nin birçok yerinde bir kısım hayırsever bir araya gelerek vakıf müesseseleri oluşturmakta ve müslüman halktan para toplayarak bu vakıf müessesesi için bir takım gayrimenkul eşya satın alıp müessese namına tescil ettirmektedirler. Bu tip gayrimenkuller de yukarıda beyan ettiğimiz hükme girerler. Yani vakıf sayılmadığı için maslahata binaen satılmasında bir sakınca olmadığı gibi onu satın almakta da bir sakınca yoktur.

 

CEVAP: Bir caminin geliri fazla olduğu takdirde ihtiyacı karşılandıktan sonra kalanının diğer camilere verilmesinde bir sakınca yoktur.

 

CEVAP: Bir kimsenin yanında bir tarla veya köyün vakıf olduğunu ifade eden bir vesika bulunsa o tek başına yetmez. Ancak devletin resmî dosyasında, falan tarla veya köy falan sülalenin vakfıdır, diye tescil edilmişse o zaman onunla amel edilir. İbn Abidin şöyle diyor: "Devletin resmî dosyalarında bir yerin falan medresenin vakfiyesi olduğu belirtilmişse bu kayda şahit olmasa da itibar edilir".

 

CEVAP: Bir kimse inşa ettiği bir binanın bir dairesini duvar, tavan ve taban müşterek olduğundan cami olamayacağı için vakfedemez. Vakfetse de sahih olmadığından istediği zaman bu dairesini satabilir. Ölmesi halinde varislerine intikal eder. Ancak mescid olarak kullanıldığı ve müslümanlar ondan yararlandıkları sürece hayır sahibi sevaba nail olur.

CEVAP: Bir kimse cami inşa edilmek üzere vakfettiği arsasını geri almak gayesiyle rucu edemez. Bu vakıf malını satamaz ve miras olarak varislerine intikal edemez. Vakıf tamamiyle ondan çıkmış olur. Ancak belli bir süre için, beş, on, yirmi sene gibi bir süre için tahsis etmişse o cami sayılamaz.

 

CEVAP: İlim talebeleri, ya da fakir kimseler için vakfedilmiş arazinin gelirinden, ya da onlar için toplanmış yiyeceklerden başkasının yemesi caiz değildir. Maalesef bazı kuruluşlar ve mesela Kur'ân Kursu cemiyetleri, yardım toplamak gayesiyle talebeler için alınmış yiyecekleri kullanarak bazı ziyafetler tertip etmektedirler. Halbuki bu caiz değildir. Ancak yardım eden kimselere yapılan yemeğin ve verilen bu ziyafetin nereden ve nasıl yapıldığını söyler; yani verilen ziyafet, talebe ve vakfın malı değil mubah bir yerden temin edilmiştir diye durumu beyan ederlerse sakınca teşkil eden hususlar bertaraf edilebilir.

 

CEVAP: İslâm hukukuna göre vakfın sahih olabilmesi için birkaç şart bulunmaktadır. Konumuzla ilgisi bakımından iki şartı zikredelim 1- Mevkufu aleyh -kendisine vakfedilen cihetin - hayır olması lazımdır. İslâm'a ters düşen ve islâm'ın aleyhine olan bir cihete vakıfda bulunmak caiz değildir. Zaten böylesi bir vakıftan sevap ve hayır ummak da saflıktır. 2- Vakfedilen şeyin gayrı menkul olması gerekir. Yalnız İmam Şafiî ve İmam Muhammed'e göre kullanmakla tükenmeyen kitap, keser, balta ve el değirmeni gibi şeylerin de vakfedilmesi mümkün ve caizdir. Binaenaleyh paranın vakfı sahih değildir. Yalnız para hayır cihetine bağışlanabilir. Bağışlanması ise sadaka sayılır. Bağışlanan para vakıf sayılamayacağına göre onunla veya vakıfta elde edilen para ile bir gayrı menkul alınırsa vakıf olmaz ve onu satmakta herhangi bir sakınca yoktur. Ancak vakfı sahih olan hiçbir şeyin ne suretle olursa olsun satılması caiz değildir. Ancak Hanefi mezhebine göre bir vakıf tarlası, istifade edilemeyecek duruma gelirse satılarak yerine daha iyisini almak caizdir.

 

CEVAP: Birkaç kişi bir araya gelerek kendi yakınlarıyla fakirlerin ücretsiz başkalarının ise ücretle tedavi görecekleri bir hastaneyi inşa ettirip sonra da vakfetmeleri dinen caizdir. Fakir olmayan kimselerden tedavi ve hastane giderlerini karşılayacak belli bir ücretin kesilmesinde dinen herhangi bir sakınca yoktur. Hastane gibi doktor, hastabakıcı ve benzeri giderleri olan bir müessesenin harcamaları bir başka şekilde nasıl karşılanacaktır? Dolayısıyla Hanefî ve Şafiî bilginlerine göre hem sülaleye, hem de fakirlere olmak üzere vakıf yapılabilir.

 

CEVAP: Bir kimse birisine hediye gönderip yerine varmadan önce geri alırsa dinen bir sakınca yoktur. Çünkü kendisine hediye gönderilen adam onu kabz etmedikçe onun malı sayılmaz. Hâlâ gönderenin malıdır.

 

CEVAP: Tarla ve bina gibi akar herhangi bir hayır cihetine vakıf edilmişse hiçbir surette onu satmak veya değiştirmek caiz değildir. Satan, Allah'ın indinde sorumlu olduğu gibi satın alan da sorumludur. Satın aldığı şey yine vakıfdır onun malı değildir. Onu aslına iade etmedikçe zalim ve gasıbtır. Manevi hayatını zehirlediği gibi efradı ailesinin manevi hayatını da zehirlemiş olur. Ancak mevkuf olan akardan tam istifade edilemeycek bir hale gelirse Hanefi ile Hanbelî mezheplerine göre satılıp yerine başka bir şey vakıf olmak üzere satın alınır veya bir kısmını tamir etmek için diğer bir kısmını satmak caizdir. Satın alan da mesul değildir. Buna göre gerçekten arazinizden istifade edilemeyecek veya masrafını çıkaramayacak bir hale gelmişse onu değiştirmek veya müteahhide devir etmeniz caizdir.

 

CEVAP: İslama göre hristiyan ve yahudiler ehli kitap olduklarından ehli kitap olmayan gayrı müslimlere nisbetle bize daha yakındırlar. Bununla beraber dinleri tahrif edilen ve son din olan İslâmiyetle nesh edildiği, yani yürürlükten kaldırıldığı için kilise hayır ciheti sayılmaz. Bunun için ona yapılan vakıf da muteber değildir, batıldır. Ancak dinde zorlama olmadığından hiçbir kimseye baskı ile İslâmiyet! kabul ettirmek caiz olmadığı gibi onların mabed ve vakıflarına dokunmak da caiz değildir. Yalnız kilise mütevellisi veya mütevelli heyeti kiliselerini ve vakıflarını bedelli veya bedelsiz bize devir etseler caizdir. Bunun için kilise vakfının mütevelli heyeti bunu bize satsalar onu satın almamızda bir sakınca yoktur.

 

CEVAP: Ölü arazi, kimsenin mülkü veya bir köyün harimi olmayan arazidir. Köyün harimi, köyün muhtaç olduğu yerdir. Mesela, sohbet etmek için halkın oturduğu yer, davar, sığır ve devenin yatağı, çöplük ve mera gibi yerlerdir.